Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 1/8)

Татар мәктәпләре өчен татар теленнән 
бердәм республика имтиханы

001 нче вариант

Эшне башкару өчен күрсәтмә

Татар теленнән имтихан эшен башкаруга 3 сәгать (180 минут) вакыт бирелә. Имтихан эше 3 өлештән тора.
Беренче өлеш 32 биремне үз эченә ала (А1 – А32), шуларның А29 – А32 биремнәре текст буенча башкарыла. Һәр биремгә 4 җавап тәкъдим ителә, сез алар арасыннан дөрес дип  уйлаган җавапны сайлап алырга тиеш. 
Икенче өлеш  В1 – В8 биремнәреннән тора. Әлеге биремнәр текстка бәйле башкарыла. В1 – В8 биремнәренә җавапны сез мөстәкыйль рәвештә формалаштырырга һәм язып куярга тиешсез.
Өченче өлештә сезгә бер бирем тәкъдим ителә: алда бирелгән текст буенча зур булмаган язма эш (инша) язарга тиешсез. Биредә инша язуга юнәлеш бирә торган сораулар да урнаштырылган.
Биремнәрне тәкъдим ителгән тәртиптә үтәгез. Аларны үтәү барышында сезнең өчен кыенлык тудырганнары килеп чыкса, әлеге биремне калдырып торып, алдагыларына күчәргә киңәш итәбез. Сез бу биремнәргә, вакытыгыз калган очракта, кабат әйләнеп кайта алачаксыз.
Дөрес җаваплар, катлаулылыкларыннан чыгып, 1 яки югарырак баллар белән бәяләнәләр. Әлеге балларны бергә кушканнан соң, cезгә гомуми балл чыгарыла, шуңа күрә мөмкин кадәр күбрәк биремнәргә дөрес җаваплар бирергә һәм күбрәк баллар җыярга тырышыгыз.

Уңышлар телибез !

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 2/8)

1 нче өлеш

        Әлеге өлештәге биремнәрне (А1 - А32) үтәгәндә,  1 нче номерлы җавап бланкында эшләнә торган биремнән аста урнашкан, дөрес дип табылган җавап шакмагына “Х” билгесе куегыз. 	

 А1    Сүзләрдә ирен гармониясе булган очракны күрсәтегез:
1) икенче, әнисе, кеше,  кинәт
2) талгын, төньяк, халык, көнбагыш
3) колын, төлке, болыт, өлгерү
4) качак, хозур, чалма, гаеп

 А2    Кайсы төркемдәге сүзләрдә хәрефләр һәм авазлар санында аерма бар?
1) балан, тәрәзә, шатлык, урманчы
2) савап, ватан, савыт, кавын
3) велосипед, комбайн, дисплей, аэропорт
4) юлбарыс, кәгазь, еллык, ябалак

 А3   [с] авазына дөрес билгеләмә бирелгән очракны күрсәтегез: 
1) тел алды,  парлы, саңгырау
2) кече тел арты, парлы,  яңгырау
3) тел алды, парлы, яңгырау
4) тел арты,  парлы, саңгырау

 А4    – Нишләп балтасы суга төшкән кеше кебек утырасың? (Н. Дәүли)     Җөмләсендәге тотрыклы сүзтезмәнең мәгънәсен күрсәтегез:
1) моңсуланып, боегып утыру
2) шатланып, елмаеп утыру
3) аяк киемен салып утырып тору
4) су (елга) янында утыру 

 А5   Әдипләребез үз әсәрләрендәге һәр кешене – персонажны үз баласы, үз нәселе санап, берсенең исемен икенчесенә кушмаганнар (Х. Сарьян) җөмләсендә рус теле аша кергән һинд-европа алынмасын күрсәтегез.
1) әдипләребез
2) әсәрләрендәге
3) персонажны
4) нәселе

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 3/8)

 А6  Җөмләдәге неологизмны күрсәтегез: Дивардагы көнсанардан бүгенге битен  ертып алды. (Б. Камалов)
1) битен
2) дивар
3) көнсанар    
4) бүгенге

 А7    Сүз нигезе кайсы төркемдә дөрес күрсәтелгән? 
1) чәчкечне (чәчкеч-)
2) алмагач (алма-)
3) төшемле (төш-)
4) эчтеләр (эчтеләр)

 А8   Сүз ясагыч кушымчалар  кайсы төркемдә бирелә?
1) -у, -ү, -сыз, -сез, -дан, -дән
2)  -ның, -нең, -да, -дә, -ым, -ем
3) -даш, -дәш, -лык, -лек, -чы, -че
4) -ды, -де, -ырга, -ергә, -гач, -гәч

 А9   Күзәнәклеләр сүзенең мәгънәви кисәкләргә бүленеше кайсы очракта дөрес итеп бирелгән?
1) күз-ән-әк-леләр
2) күзәнәкле-ләр
3) күз-әнәк-ле-ләр
4) кү-зә-нәк-ле-ләр

А10  Фигыльнең юнәлеш кушымчалары күрсәтелгән төркемне билгеләгез: 
1)  -м, -сың, -а
2)  -ыш,  -н, -дыр,  -ыл, 
3)  -лар, -ләр, -нар, -нәр
4)  -ган, -ыр, -ачак, -ды

А11  Җөмләдә аерып бирелгән исемнең килеше кайсы очракта дөрес билгеләнгән:  Төзелеш бик озакка сузылганга, без борчыла башладык. (Р. Мостафин)
1) баш килештә
2) юнәлеш килешендә
3) төшем килешендә
4) иялек килешендә

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 4/8)

А12  Сорау алмашлыклары кайсы төркемдә бирелгән? 
1) кемдер, нәрсәдер, никтер, нидер
2) без, ул, алар, мин
3) үз, бөтен, һәр, барлык
4) ни, ничек, нәрсә, нигә 

А13   Бәлки, тагын, һәм, әгәр сүзләре:
1) бәйлекләр
2) ымлыклар
3) кисәкчәләр
4) теркәгечләр

А14  Иярчен җөмләнең төрен билгеләгез: Мин шундый карарга килдем: әйткәннәрнең барысын да теркәп барырга. 
1) иярчен хәбәр җөмлә
2) иярчен аергыч җөмлә
3) иярчен ия җөмлә
4) иярчен рәвеш җөмлә

А15  Телең ни әйтсә,  колагың шуны ишетер (Мәкаль) җөмләсендә баш җөмлә белән иярчен җөмләне бәйләүче чараны күрсәтегез.
1) көттерү интонациясе
2) мөнәсәбәтле сүзләр
3) янәшә тору
4) кискен каршы кую интонациясе

А16 Аналитик иярчен сәбәп җөмлә баш җөмләгә нинди чаралар ярдәмендә  бәйләнә?
          1) мөнәсәбәтле сүзләр, чөнки теркәгече, көттерү паузасы ярдәмендә
          2) мөнәсәбәтле сүзләр, килеш кушымчалары  ярдәмендә
          3) күрә бәйлеге, килеш кушымчалары, дип сүзе ярдәмендә
          4) барлык чаралар ярдәмендә дә бәйләнә ала

А17   Әйтү максаты ягыннан җөмләнең төрен билгеләгез: Кая ашыгасың, кеше?
          (Ф. Яруллин)
1) тойгылы җөмлә
2) өндәү җөмлә
3) хикәя җөмлә
4) сорау җөмлә

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 5/8)

А18  Җөмләдә аерып бирелгән сүзләр арасындагы ияртүле бәйләнешнең мөнәсәбәт төрен күрсәтегез:  Ир кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз. (Мәкаль)
1) ачыклаулы мөнәсәбәт
2) аныклаулы мөнәсәбәт
3) хәбәрлекле мөнәсәбәт
4) биредә сүзләр арасында тезүле бәйләнеш күзәтелә

А19  Җөмләдә аерып бирелгән кисәкнең төрен билгеләгез: Чыннан да, нинди кеше  икән ул “ят”?(М. Мәһдиев)
1) кереш сүз
2) аныклагыч
3) ия
4) эндәш сүз

А20  Сүзләр баш хәрефтән язылырга тиеш төркемне күрсәтегез: 
1) астра, миләүшә, төнбоек, кына гөле
2) сөн, галия, нәгыйм, урал
3) саулык, матур, исем, мәгънә
4) исле гөл, мамык, канәфер, имәнлек

А21   Сүзләр кушылып язылган төркемне күрсәтегез:
1) үги ана яфрагы, күгәрчен күзе,  мүк җиләге
2) сары ут, сабан туй, өч почмак, ак сакал
3) ир ат, көне төне, шак шок, иге чиге 
4) шау шу, баш ию, җелегенә төшү, ап ак

А22   Кайсы төркемдә а хәрефе языла, [ә]  авазы ишетелә? 
1) елъязма, барсил, давыл, караш
2) фәкать, кадер, гадәт, гадел
3) ачкыч, бара, наян, кабак
4) ичмаса, хасил, кабилә

А23  Бирелгән җөмләдә җәя эчендә нинди тыныш билгесе булырга тиеш?     Кычкырып сөйлим (...) Кабан - Казанның моңлы бер күзе... – дим. (Р. Гаташ)
          1) биредә кискен каршы кую интонациясе, шунлыктан сызык куела
          2) биредә санау интонациясе, шунлыктан өтер куела
          3) биредә көттерү паузасы, шунлыктан ике нокта куела
          4) биредә бернинди дә тыныш билгесе куелмый

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 6/8)

А24  Өтерләр куелырга тиешле урындагы саннар кайсы вариантта дөрес күрсәтелгән?
Бер-бер кардәш-кабилә кунакка килсә (1) ул (2) бөтен гомерен шуларның баласы артыннан йөрергә сарыф итте (3) ул үзе йоклатты (4) үзе коендырды (5) үзе уйнатты (6) сөяргә тотынса (7) баланы елатмыйча       (8) туктамады. (Г. Исхакый)  
1) 1, 2, 3
2) 1, 2, 4, 5, 6
3)  1, 3, 4, 5, 8
4) 1, 3, 4, 5, 6, 7

А25    Кайсы җөмләдә сызык куелырга тиеш?
          1) Сукмагыма каршы төшмә кит солдат.
          2) Ичмаса берәр җылы сүз әйттеме ул аңа юаттымы берәр.
          3) Ул яраланган булырга кирәк.
          4) Мин аны яраттым кояш шаһит.

 А26  Сөйләм нормалары сакланмаган җөмләне табыгыз.
1) “Сабантуй белән бергә үскәнгә, тәүге каләмемне дә шушында чарлаганга,      ул миңа бик кадерле.
2) Галия апасы әйткәнгә борылып карады.
3) Бу ел ашлык уңмады.
4) Бер төнне Самат ямьсез төшләр күреп уянды.

 А27  Рәсми  стильгә караган җөмләне табыгыз.
    1) Барды – умартачы үзе юк.
    2) Регби буенча Мәскәүдә “Яшь Динамочы” турниры узды.
    3) Шәһәр мине бик үзгәртте.
    4) Ышанычнамә дүрт елга бирелә.

А28     Бары тик [қ] авазы гына булган төркемне табыгыз.
          1) керпе, кинәт, кино
          2) карсет, клип, клуб
          3) кайтару, койрык, карга
          4) китап, карандаш, камил

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 7/8)

      Текстны укыгыз һәм А29 - А32; В1 - В8; С1 биремнәрен эшләгез.	

      1) Дивизия командирының скрипка уйнавын әле мин беренче күрүем.                    2) Айвазян “безнең көйне” дигәч, генерал йә украин, яисә рус көен уйнар дип көткән идем. 3) Ул чын безнеңчә татар көе “Тәфтиләү”не сыздырырга тотынды. 4) Скрипка элек кайдандыр ерактан ишетелгән төсле тонык кына, сабыр гына моңланып торды да, авазы һаман көчәя, кыюлана барып, инде безнең тирәгә генә сыеша алмыйча, урман кырыйларына ук таралды. 5) Генерал салмак кына чайкала-чайкала уйный да уйный. 6) Әйтерсең лә ул, урман буйларын урап, тагын да көчәеп кайткан музыка дулкыннарыннан шулай чайкала иде. 7) Лейтенант белән без, үлән өстенә кырын яткан килеш, әсәрләнеп тыңлыйбыз. 8) Мин мин инде, менә бу әрмән малаеның шулай йотылып, дөньясын онытып тыңлавы миңа сәеррәк тоелды, генералга ихтирам йөзеннән генә түгелме икән дип шикләнгән идем. 9) Әмма аның бер ноктага төбәлгән дымлы күзләре дә, авызына капкан үлән сабагын тешләп, ара-тирә көрсенеп кую да кичерешләренең ихлас күңелдән, хак икәнлеген күрсәтә иде. ( Г. Шәрәфи)

А29  Текстның нинди стильдә язылуын билгеләгез:
1) фәнни-популяр стиль
2) матур әдәбият стиле
3) рәсми стиль
4) публицистик стиль

А30   Текстның төп мәгънәсе кайсы җөмләдә тулырак бирелгән?
  1) 1               2) 3               3) 5             4) 6

А31  Синонимнар кайсы җөмләдә кулланыла?
  1) 3               2) 4               3) 6             4) 8

А32  Фразеологик әйтелмә кайсы җөмләдә кулланылган?
  1) 2               2) 5               3) 7             4) 8

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Бердәм республика имтиханы, 2007 ел                      ТАТАР ТЕЛЕ (20/1), 11 сыйныф                                  (001 – 8/8)

2 нче өлеш

         Әлеге өлештәге биремнәрне үтәгәндә, үз җавапларыгызны 1 нче номерлы җавап бланкында В1 - В8 саннарының уң ягына беренче шакмактан башлап языгыз. Һәр хәреф яки цифр аерым шакмакка язылырга тиеш. Сүзләр яки цифрлар, санап үтелгәндә, аерым шакмакка куелган өтерләр белән аерыла. Җавапларны язганда буш шакмаклар калдырырга ярамый.	

      В1 - В4 биремнәренә җавапларны сүзләр белән языгыз.	

 В1  8 нче җөмләдән кече тел охшашлануы булган сүзне язып алыгыз.

 В2   4 нче җөмләдән рус теле аша кергән алынма сүзне табып, күчереп языгыз.

 В3  7 - 9  нчы җөмләләрдән парлы сүзне  күчереп языгыз.

 В4  8 нче җөмләдән исем фигыльне күчереп алыгыз. 

      В5 - В8 биремнәренә җавапларны цифр белән күрсәтегез.	

 В5  Антропоним кулланылган җөмләнең санын күрсәтегез.

 В6   Каршы куючы теркәгеч белән башланган җөмләнең санын күрсәтегез.

 В7   4 - 7 нче җөмләләрдән тиңдәш ияләр кулланылган җөмләнең санын күрсәтегез. 

 В8   1 - 4 нче җөмләләрдән рәвеш хәле булган җөмләнең санын күрсәтегез. 
	
3 нче өлеш

       Әлеге өлешкә җавапны 2 нче номерлы бланкта эшләгез. Башта биремнең номерын күрсәтегез (С1), аннан соң инша языгыз.	

 С1  Текстка таянып, 150 сүздән  ким булмаган әдәби-иҗади инша языгыз. 
Текст нәрсә турында? 
Сез милли музыканы тыңлыйсызмы?
Татар милли музыкасы турында сездә нинди фикерләр бар? 
Милли музыка, халык көйләре милләт өчен ни өчен мөһим санала? 

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
Копиясен ясау рөхсәт ителми

Текстка хас булган тел-сурәтләү чараларының кайберләрен язмагызда кулланыгыз.